informatie...
Vroeger en nu:
Workum.
In 1399 kreeg Workum stadsrechten, van de Hollandse graaf Albrecht van Beieren.
Dit betekent: poortrecht, rechtspraak een eigen bestuur en marktrecht.
Workum lag gunstig voor scheepvaart en de handel. De ontwikkeling van Workum
heeft zijn hoogtepunt in de 18e eeuw met veel scheepswerven, pottenbakkerijen en houtzaagmolens.
Rond 1850 is Workum een slaperig stadje. Omstreeks 1900 ontstaan er weer fabriekjes en bedrijven.
De Waag.
In 1649 besloot de Workumer stadsregering het oude vervallen waaggebouw te vervangen
door een nieuw gebouw. Tiepke Piebes en Jentje Jouckes namen het karwei aan voor
ruim 3720 caroli gulden. In 1650 stond er een nieuwe Waag.
In de zijgevel is een gedenksteen te
zien. Deze werd ter ere van Burgemeester Frederic van Inthiema zijn grote inzet geplaatst.
Scheepshistorie.
Er zijn 20 plekken in Workum bekend waar een scheepswerf is geweest.
Scheepstypen en waar ze voor gebruikt worden hebben alles met elkaar te maken.
Met als gevolg dat er door de tijd grote veranderingen zijn geweest in de bouw van schepen.
Kunstnijverheid, kleding en handwerken en behangsels.
Kleine voorwerpen met hun eigen verhaal over de mensen die hier werkten en woonden.
Kleding en handwerk uit de tijd van onze moeders en grootmoeders. Merklappen,
stoplappen en proefmodellen, hoedjes, jakken, jurken en mutsen. Een van de manieren
om muren en wanden te bekleden zijn behangsels. Andere manieren waren betimmering en tegelwanden.
Aardewerk.
Door de eeuwen heen is er aardewerk in Workum geproduceerd.
Van dakpan tot waterfilter, van ringeloor- en kerfsnee aardewerk,
tot tegeltablleaus. Er zijn nog steeds vijf pottenbakkers in Workum actief.
Workum en schepen:
Workum ligt aan het water, heeft een sluis naar zee en een geschiedenis van scheepsbouw en
handel over zowel de binnenwateren als de zeevaart. De Zuiderzee, de Wymerts en de meren en
poelen rond Workum zijn de natuurlijke bron geweest voor de ontwikkeling van de scheepsbouw, handel en visserij.
Door de aanvoer van hout uit o.a. Noorwegen (door de Hindeloopers) en de mogelijkheid rond Workum
houtzaagmolens te plaatsen, ontstonden in Workum veel scheepshellingen, timmerschuren, lijnbaan en
zeilmakerijen. Er zijn 20 plekken in Workum bekend waar eens een scheepswerf was. Rond 1780 zijn er
12 hellingen in bedrijf, waarvan er 6 zijn ingericht voor de bouw van kofschepen.
De tentoonstelling laat zien waar deze zijn geweest, wie de eigenaar was en welke typen schepen er
gebouwd werden. Wat de
schepen vervoerden of waar ze voor gebruikt werden en welke route ze namen. Financiering, bemanning
en regelgeving komen aanbod. Als basis voor de tentoonstelling, wordt het boek "Van Fries Wijdtschip
tot Workumer aak" geschreven door Gerben Groenhof, gebruikt. Genoeg leuke dingen om te weten over de
stad waar U woont en waar Uw eventuele voorouders mee gewerkt en hun brood mee verdiend hebben.
Workum ouder dan haar stadsrechten:
Albrecht van Beijeren gaf op 13 april 1399 aan onze stad poortrecht.
Dat hebben we het afgelopen jaar gevierd. Een en ander was te zien aan de
prachtige pseudo-poorten aan de plaatsnaamborden van Workum. De plaats Workum
is beslist ouder, maar hoe oud?
De Doopsgezinde predikant T.H. Siemelink meent in zijn "Geschiedenis van de
stad Workum" het ontstaan
te kunnen stellen op het eind der dertiende eeuw ("heeft in 't jaer ons Heeren
1250 de zee grote scade gedaen an ende om Frieslandt"), na een verplaatsing van
Oud Workum naar hoger gelegen gronden. In zijn visie vestigden zich mensen zich langs de
Wijmerts en verhoogden ze de oeverwal "voor elke woning afzonderlijk of bij groepen van woningen ...
bij gedeelten". Verder schrijft hij: "rechtstreekse bewijzen voor het bestaan der stad in de 13e eeuw zijn niet aanwezig".
Graag wil ik er daarom op wijzen, dat bij de rioleringswerkzaamheden de afgelopen herfst
het deksel van een kogelaardewerkpot werd gevonden door een amateur-archeoloog van het Archeologisch Wurkferbân.
De summiere opgraving, onlangs uitgevoerd door het ROB te Groningen, op het terrein van het oude CAF- gebouw
liet verschillende fragmenten zien uit de dertiende eeuw. We kunnen dan ook met zekerheid stellen, dat Workum
aan het eind van de dertiende eeuw bewoond werd.
Keikes en Obreen, Workum, inventaris der archieven (1966), wijzen er op dat bij zate Westerein een stenen
bijlhamer werd gevonden. Ook Romeinse munten (keizer Hadrianus 118 - 138 n. Chr) werden er gevonden in het
gebied van Workum. Het zou interessant zijn na te gaan of de ontstaansgeschiedenis terug gaat tot vóór de
middeleeuwen. De vondsten bij de zate hebben in ieder geval tot dusver niet geleid tot nader wetenschappelijk
onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van deze streek.
Niet altijd wordt de wetenschappelijke relevantie van archeologische monumenten onderkend.Vaak zijn financiële
middelen niet voor
handen of schiet de deskundigheid tekort bij noodzakelijke grondwerkzaamheden. De interesse bij overheden
of particulieren laat soms te wensen over. In bepaalde situaties kan met een minimale inspanning goede
archeologische informatie worden vastgelegd. Toch wordt dit vaak achter wege gelaten.
Drie voorbeelden daarvan wil ik u geven:
1. Toen de provinciale weg aan de oostkant van Workum werd aangelegd,
vond men overal in het terrein op een venige ondergrond afwisselend klei- en veendammen van ongeveer 1,2 m.
hoog en 0,8 m. breed, aan de bovenkant afgesloten door een kleilaag van ongeveer 0,4 m. Ook bij de
aanleg van het fietspad langs de Aldegeaster Brek (1999) was hetzelfde grondprofiel te zien
(eigen waarnemingen). Volgens mededelingen van anderen toonden ook de ruilverkaveling bij Nijhuizum
en de aanleg van de provinciale weg Bolsward- Workum dergelijke profielen. Deze sporen wijzen op eeuwenoude
verveningen en zijn niet gedocumenteerd.
2. Toen op het Súd wegens rioleringswerkzaamheden in de zomer van 1999 diepe sleuven werden gegraven door de
oever van de voormalige
Wymerts, was er geen wetenschapper paraat om te speuren naar Workums verleden. Er werd dan ook niets bijzonders
gevonden. Wèl is er belangrijke archeologische informatie verloren gegaan, weggegraven
zonder enige vorm van documentatie.
3. Verschillende panden in de oude stad werden in de afgelopen jaren "ontgrond": het voormalig postkantoor
(thans nieuwbouw stadhuis), de oude Christelijke school (thans Jopie Huismanmuseum), garage
Yntema (thans Bandstra), bouwloods Dijkstra (thans De Boer Supers) en het terrein klooster
Mariënacker. De grond werd ongedocumenteerd afgevoerd.
De verantwoordelijke instanties gaan steeds meer inzien, dat in deze oude stad niet zomaar
overal de schop in de grond
kan worden gezet. Sporen uit het verleden moeten worden gedocumenteerd of -liever nog- veilig
gesteld. Onze moderne graafmachines laten soms met één hap in de grond eeuwen aan geschiedenis
verloren gaan.
Warkums Erfskip is dan ook bijzonder verheugd, dat Gemeente Nijefurd en Stichting Stadsherstel,
met medewerking van de
grondeigenaar onlangs een eerste beperkte wetenschappelijk verantwoorde opgraving mogelijk maakten
in de middeleeuwse stad. Hoe oud Workum werkelijk is, blijft nog even in de schoot der aarde voor de
toekomst verborgen.
E.H. de Boer
